تالاب گاوخونی

تالاب گاوخونی یکی ازتالابهای ثبت شده ایران دردبیرخانه کنوانسیون رامسرمی باشدکه چندسالی است دچارمشکلات فراوان خصوصاکمبودفراوان  آب وخشکسالی های شدیدشده واین امرمنجربه نابودی یکی ازتالابهای ارزشمندکشورشده است.

برای حفظ تالاب گاوخونی این موهبت ارزشمندکه مدیریت آن برای نسلهای حاضروآینده ضروری است سه راهکارزیرارائه می شود:

a.       ازفرآیندهای اکولوژیکی ،جمعیت های موجودات درمعرض تهدید، گونه ها وزیستگاههای تالاب گاوخونی حفاظت شود.پس بایدبرای تمامیت اکوسیستم تالاب  گاوخونی ونقش های بااهمیت وارزشمندآن، فعالیتهای مضرومخرب انسانی تحت مدیریت قرارگیرد.

b.       تعیین آستانه وحدپایداری منابع تالاب گاوخونی ومشخص کردن نحوه استفاده ازمنابع ، به گونه ای که قادربه نگهداری ازآنهادرحدپایدارومعقول باشیم.

c.       اطمینان ازهماهنگی مناسب  وکافی  بین حفاظت ومدیریت، به این نحوکه افرادوابسته به این منابع که ازآنهابهره برداری می کنند، ضمن حفظ  ظرفیت بهره برداری ازآنهادرحدظرفیت خورندوپایدار(carring capacity) بدون آسیب رساندن به فرآیندهای اکولوژیکی به استفاده وبهره برداری معقول wise used))

ازمنابع وذخایرتالاب گاوخونی ادامه دهند.

به3دلیل عمده زیربایدازتنوع زیستی biodiversity))تالاب گاوخونی حمایت کرد:

Ø       بهره برداری مستقیم (منابع زنده حیات وحش)

Ø       بهره برداری غیرمستقیم

Ø       ارزش معنوی تالابها.

تالاب گاوخونی درحفاظت ازتنوع  اصفهان نقش مهمی داردوبایستی ازآن وتنوع زیستی اش حفاظت وحمایت کرد.

به همین دلیل لازم است برای حفظ این مهم تحت نظارت کنوانسیون رامسرتاکید بیشتری اعمال شودتاازبقاوتنوع زیستی آن تحت نظر این کنوانسیون ونیزکنوانسیون تنوع زیستی اطمینان حاصل شود.

بطورکلی 4فاکتوراصلی نیازهای زیستی پرندگان عبارتنداز:آب، غذا، امنیت وپناهگاه.

به جرات می توان گفت این 4فاکتوردرتالاب گاوخونی به حداقل مقدارخودرسیده است که دلیل صحت این مطلب کاهش چشمگیرپرندگان مهاجروبومی منطقه نسبت به چندسال اخیر است.

بطورکلی خشکسالی ،گرمی بیش ازحدهوا، نبودپوشش گیاهی مناسب ، فعالیت های انسانی وبهره برداری های بی رویه ازمنابع تالاب سبب شده  است تالاب گاوخونی فاقدتنوع قابل توجهی ازپرندگان خصوصاپرندگان آبزی وکنارآبزی باشد، به گونه ای که دربرخی ازمناطق تالاب گاوخونی که درطول سال کاملا خشکیده است هیچ گونه پرنده آبزی وکنارآبزی رانمی توان یافت.

این شرایط برهکتارمساحت ازوسعت تالاب گاوخونی حاکم شده است.زیستگاههای آبی که درسالهای قبل درتالاب گاوخونی وجودداشتندومحل زیست جمعیت کثیری ازپرندگان آبزی وکنارآبزی بوده انداکنون دربیشترنقاط کاملا خشکیده اند.فعالیت های اقتصادی انسان برای بهره گیری ازمنابع تالاب شدت فراوان یافته است  به گونه ای که بااحداث جاده های گوناگون  درسطح تالاب وترددوسایط نقلیه سنگین  به سوی معادن بازالت سیاه کوه یامعدن نمک 15خردادکاملا نظم طبیعی منطقه وحالت بکرودست نخوردگی آن راازبین برده است وباایجادسروصداوآلودگی صوتی فراوان آرامش ناحیه رازایل ساخته است.

فاضلاب هی تخلیه شده به رودخانه  زاینده رودکه سرانجام به تالاب گاوخونی می رسند،عاملی مخرب برای زیستگاه جانوران اعم ازپستانداران ، دوزیستان، پرندگان، ...است وبرخی مواردباواردشدن به محیط زیست حیات وحش منطقه ، زیستگاه آنهاراتهدیدکرده ویکی ازمهمترین عوامل تهدید بقای نسل بسیاری ازجانوران ازجمله پرندگان آبزی وکنارآبزی است.زیرابقای این گونه پرندگان همانطورکه ازنامشان پیداست ارتباط مستقیم وغیرمستقیم باآب داردبه همین دلیل نسل پرندگان راتهدید می کند.علاوه برآن برخی ازموادشیمیایی موجوددرفاضلاب دربدن پرندگان تجمع یافته وباعث کشتارآنهاودرنتیجه موجب کاهش نسل آنهامی شود.ضمناتعادل اکولوژیکی رادرطبیعت باتغییردادن سیمای اولیه برهم می زند.برای این امربایدازتخلیه فاضلاب تصفیه نشده به داخل رودخانه جلوگیری کرد.به عنوان مثال تصفیه خانه فاضلاب شهرورزنه درحدود12کیلومتری  تالاب ازانواع لاگون بوده ومحل دفن پساب یافاضلاب ،زمین های کشاورزی است که به تبع این امرمشکلات فراوانی گریبانگیرمردم منطقه وحیات وحش ومحیط زیست آنهاشده است.

ابتداتالاب پوشیده ازلجن سیاه ودارای بویی متعفن است که مبین حاکمیت شرایط بی هوازی درآن وتولیدگازهای متان، آمونیاک ،سولفیدهیدروژن است.دربخش انتهایی رودخانه قبل ازالحاق به تالاب گاوخونی ، به دلیل کاهش دبی آب وسرازیرشدن فاضلاب های صنعتی ، خانگی وچندین کانال زهکشی زمین های کشاورزی وواحدهای صنعتی وشوری شدیدخاک منطقه وزایش فراوان آب شورازحاشیه رودخانه آب به شدت آلوده است.

آب این منطقه  به قدری آلوده است که مصرف کشاورزی نداردودرصورت استفاده برای کشاورزی (طبق پژوهش  های علمی صورت گرفته وگفته های کشاورزان منطقه) باعث پایین آمدن میزان وکیفیت محصولات وتغییرکیفیت شیمیایی وغذایی محصولات می شود.

دراین ناحیه حیات موردتهدیدشدیداست وبه جزباکتری های مقاوم یاسازش یافته باآلایندههاازحیات مهره داران وبی مهرگان چندان خبری نیست.

برطبق نتایج حاصل ازبرخی آزمایشات ،افزایش کاتیون ها ، آنیون ها،هدایت الکتریکیSARفلزات سنگین  وخصوصیات بیولوژیکی وشوری درطول مسیرزیادوغیرخطی است.

قسمت اعظم این افزایش مربوط به  پایین دست ورزنه  وتالاب گاوخونی است.آلودگی رودخانه به حدی است که متاسفانه ازبعدازپل ورزنه حتی استفاده کشاورزی ازآب تقریباغیرممکن است.

به طورکلی شرایط کیفی چه ازنظرفیزیکوشیمیایی وچه ازنظربیولوژیکی درمنطقه ورزنه تاتالاب گاوخونی به گونه ای است که موجب اختلال دراکوسیستم  طبیعی رودخانه شده است.به این ترتیب که دراین بخش ازرودخانه کم تاران جانوران  غالب منطقه می باشندوکمترین مقادیر شاخص های ترنت وچاندلررابه خوداختصاص داده اند.بنابراین برطبق سیستم ساپروبیتی این منطقه پلی ساپروب یعنی شدیداآلوده شناخته می شود.

تالاب گاوخونی درطی سالیان اخیردچارمشکلات عدیده ای شده است.به جرات می توان بزرگترین مشکل تالاب گاوخونی راکاهش مفرط آب وخشکسالی های چندساله گذشته آن دانست.این تالاب اکنون درکل منطقه به جزمنطقه ابتدایی آن درحدودچندصدمتروآن هم درفصول پرآبی (اواسط زمستان تابهار)که دارای آب بسیارکمی است،کاملاخشک است ودرطی سال بررسی درپهنه وسیع این تالاب ،به دلیل فقدان آب ،پرندگان آبزی،کنارآبزی،بسیاراندکی مشاهده شد.چون یکی ازنیازهای ضروری تمامی موجودات آب است،پرندگان تالاب گاوخونی(خشکزی- آبزی- کنارآبزی) نیزبه خاطررفع نیازهای معیشتی خوددسترسی به آب به سمت ابتدای تالاب درفصول پرآبی وبه سمت انتهای رودخانه تانزدیکی پل ورزنه وتالابهای بخش سفلای زاینده رود گرایش پیداکرده اند.درتمامی قسمت های تالاب گاوخونی تعدادپرندگان خشکزی ونیزتنوع آنان برپرندگان آبزی وکنارآبزی برتری چشمگیری نشان میداد.این مطلب خوددلیل صحت کاهش بسیارزیادتنوع پرندگان آبزی وکنارآبزی با14گونه نسبت به آمارچندسال قبل (آمارسال1375اداره محیط زیست استان اصفهان با14گونه پرنده آبزی وکنارآبزی ) می باشند.کاهش فراوان آب وخشکسالی های اخیرونیزآلوده بودن آن ، مقدارکم آب موجود،شکاربی رویه وفعالیت های اقتصادی انسان درمحدوده تالاب رامیتوان ازدلایل عمده کاهش تنوع زیستی خصوصاپرندگان دانست.برابرگزارشات موجوددرسالهای 1366لغایت 1368، اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان به ترتیب سالیانه حدود553،602،386میلیون مترمکعب ودرسال 1370بیش از900میلیون مترمکعب آب واردتالاب گاوخونی شده است، درطی همین سالهاگزارش سرشماری پرندگان درنیمه زمستان سال1368حاکی ازآن است که حدود40423قطعه پرنده درتالاب مشاهده شده که حدود3134فلامینگو، 848آنقوت ،5462چنگرو415قطعه غازخاکستری ازجمله آنهابوده است وتراکم ماهی کپوروماهیان بومی به قدری بوده است که کارشناسان بازدیدکننده پیشنهادبهره برداری وسودآوری صیدماهی درتالاب راارائه دادند.همچنین گزارش سرشمای نیمه زمستانی سال1368مشاهده تعداد92507قطعه پرنده راتاییدکرده است وپس ازآن نیزتاسالهای حدود1376گزارش سرشماری پرندگان دراواسط هرزمستان حاکی ازآنست کهکه هرسال حدود15تا20هزارقطعه پرنده مهاجرت می کرده اند.پس از1377تاکنون باخشک شدن تالاب بهانه ای برای حضوروفرودپرندگان مهاجروبومی دراین تالاب وجودنداردودیگرآوازدلنشین پرنده ای دراین منطقه شنیده نمیشود.

درطی یک بررسی 14گونه پرنده آبزی و27گونه خشکزی درسالهای1381/1380شناسایی  شدند.درطی این سالهاهیچگاه تعدادپرنگان مشاهده شده به 1200قطعه نرسید.

این آمارنسبت به آمارچندسال قبل ارائه شده ازسوی اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان به حدود1200قطعه نرسید.آمارگذشته  ارائه شده ازسوی اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان کاهش چشمگیری رانشان می دهدکه خوددلیل بارزی برکاهش تنوع زیستی ونابودی زیستگاههای  پرندگان می باشد.

درادامه بحث می توان به این نکات اشاره کردکه طبق قوانین اکولوژیکی هرچه زیستگاه غیریکنواخت ترباشدتنوع بیشتراست.طبق نظریه painهرچه دریک اکوسیستم خلل وفرج بیشترباشدتنوع بیشتراست.

غیریکنواختی بیشتردریک زیستگاهباعث افزایش انواع زیستگاههاو بالطبع افزایش تنوع گیاهی وجانوری می شود.این مهم درموردپرندگان نیزصدق می کند.

زیرابه دلیل غیریکنواخت بودن زیستگاهها ، پرندگان، به مکانهای زیادتری برای تغذیه ، لانه سازی ، تخمگذاری، نیزمخفی شدن ازدست شکارگران دسترسی خواهندداشتواین موجب بقای پرندگان وتداوم نسل آنهاخواهدشد.وضعیت کنونی تالاب گاوخونی شکلی یکنواخت به خودگرفته است،اکثرمناطق آن درتمامی سال جزدرمحدوده ابتدایی تالاب فقط درحدودیکی دوماه وآن هم درفصول بارانی دارای مقادیربسیارکمی آب است.خشکسالی شدیدباعث نابودی پوشش گیاهی وکاهش فراوان تنوع زیستی این معضل همراه باتمامی معضلات اشاره شدهدرقبل دست به دست یکدیگرداده ونابودی تالاب گاوخونی راباعث شده اند.

باتوجه به دلایلی که تاکنون درموردآنهابحث شد وباتوجه به معیارهای ارائه شده ازسوی کنوانسیون رامسردرموردشرایط قرارگرفتن یک تالاب درفهرستآن کنوانسیون می توان به این نتیجه درموردوضعیت کنونی تالاب گاوخونی دست یافت که این تالاب دارای معیارهای کنوانسیون مذکور؛حداقل ازبابت معیارپرندگان آبزی نمی باشند.

به همین دلیل وباتوجه به شرایطی که اکنون براین تالاب ارزشمندحاکم است می توان آن راحائزشرایط قرارگرفتن درلیست MRدانست.تابایافتن راه حل هاوارائه پیشنهادات وچاره اندیشی درموردوضعیت موجودتالاب گاوخونی یاآن رااحیاکرده وبه حالت اولیه بازگرداندتاهمواره به عنوان یک تالاب آسیب دیده ودچارتغییرات اکولوژیکی فراوان شده همچنان درفهرست MRتاروشن شدن وضعیت آن ثبت شود.

پیشنهادهاوراه حل های اجرایی برای حفاظت ازتالاب گاوخونی استان اصفهان:

1.    اجرای پروژه ای به منظورروشن شدن وضعیت دقیق تالاب گاوخونی ونحوه احیای این تالاب درمعرض تهدیدباکمک دبیرخانه کنوانسیون رامسر.

2.    مدیریت منابع می بایستی به صورت حوزه آبریزطراحی شودودرتهیه طرحهای مدیریت ،مبحث تالابهابایدبه عنوان اصول پایه مدیریتی باشدنه مدیریت حاشیه ای.به همان میزان که مدیریت آب برای مصارف کشاورزی وشرب حیاتی است تامین آب موردنیاز تالابهاخصوصاتالاب گاوخونی که باخشکسالی مفرط روبه رو است نیز اصلی اجتناب ناپذیراست.

3.    جمهوری اسلامی ایران به دلیل این که خواستگاه کنوانسیون رامسرمی باشدعلاوه بربه ثبت رساندن بخش قابل توجهی ازتالابها دردبیرخانه می بایستی برای کلیه تالابهای کشوربخصوص تالابهای کنوانسیون رامسربویژه تالاب گاوخونی طرح های مدیریت تهیه کندتامدیریت منابع خارج ازچارچوب توسعه پایداراعمال نشود.

4.   

/ 0 نظر / 69 بازدید