اثرات زیست محیطی واحدهای کوچک تولیدآهن وفولاد:

اثرات زیست محیطی واحدهای کوچک تولیدآهن وفولاد:

پرداختن به موضوع آب ، چگونگی مصرف ، راههای استفاده صحیح ومدیریت آب وفاضلاب باتوجه به روندروبه رشدصنعت وشرایط گوناگون اب وهوایی  واقلیمی کشورمان درردیف مهم ترین مقولات زیست محیطی قراردارند.طی سالیان اخیرتحولات بوجودآمده توسط بشر،کره زمین رادستخوش تغییرات اساسی نموده که این تحولات توام باکاهش میزان آب قابل مصرف وخطرکم آبی وبی آبی وتولیدفاضلابهای آکنده ازموادشیمیایی غیرقابل تصفیه درسالهای آتی است.آلوده شدن آبهای سطحی وزیرزمینی توسط موادمختلف ، توان بشررادربهره برداری وتصفیه آنهامحدودنموده وبه دست آوردن راه حل های جدیدبرای پالایش آب رامشکل ساخته است.مااکنوندرعصری به سرمی بریم که تکنولوژی برتمامی وجوه زندگی بشرسایه افکنده وصلاح وسلاح انسانهابه نحوه برخوردباآن مرتبط گشته است .دراین رابطه صنعت فولادوتکنولوژی های مربوطه نقش تعیین کننده ای دارند.بدون تردیدبسترصنعتی شدن  یک کشوررابویژه درکشورهای درحال توسعه،صنعت فولادآن کشوررابوجودمی آورند.درکشورماایران تولیدفولاددرسالهای اخیردارای افزایش قابل ملاحظه ای بوده بطوری که بیشترین رشدرادرمیان 40کشورتولیدکننده فولاددرجهان داشته است.طبق آمارتهیه شده توسط منابع معتبردنیا، ایران بیشترین درصدرشدرابه میزان5/23%بیشترین درصدرشدرابه میزان5/23%وآمریکاکمترین درصدرشدمثبت رابه میزان2/0%درسال1994داشته اند.

این اطلاعات حاکی ازآنست که واحدهای فولادسازی درایران درسال1994باتولید5000000/4تن فولاددرمقایسه باسال 1993باتولید7/3میلیون تن معادل5/23%افزایش تولیدداشته ورکودجهانی رابه خوداختصاص داده است واین درحالیست که تولیدفولاددر10کشوراز40کشورجهان دارای رشدمنفی وحجم کل تولیدفولادجهانی نیزدارای رشدمنفی بوده است.بدین ترتیب باایجادصنایع کوچک وبزرگ درنقاط مختلف کشوربسیاربه جاست تابادرنظرگرفتن ملاحظاتی چنددرانتخاب فناوری های متناسب باشرایط آب وهوایی موجود، مدیریتی صحیح جهت بهره برداری بهینه ازمنابع آبی ، پیشگیری ازآلودگی منابع وتوسعه تکنولوژی های متناسب باتصفیه آب در این رابطه بااین صنعت خاص تحقق یابد.طبیعی است که ضرورت دارددراین میان صنایع کوچک تولید آهن وفولادبه عنوان یک بسترموردتوجه قرارگیرد.این دسته ازصنایع به دلیل فراوانی مواداولیه، ایجادزمینه اشتغال فراوان، توسعه صادرات و....بطورخلاصه، بنیادی بودن آنهاازاهمیت فراوانی برخورداراست.هدف ازارائه این مقاله بیان این حقیقت است که حفاظت کافی ازمحیط زیست، نیازبه تمهیدات خاص دربرنامه ریزی، طراحی وساخت واستقراریک پروژه تولیدفولاددارد.مسوولیت درنظرگرفتن عامل هزینه دراین موردمتوجه مدیریت ومتخصصان ودست اندرکاران این صنعت است.درکلیه زمینه های اقتصادی ،طرح ،بهتراست عامل هزینه ملاحظات زیست محیطی قبلادرنظرگرفته شود.پیش شرط حفاظت ازمحیط زیست، عملیات صحیح ومدیریت خوب واحدهاوفرآیند، بصورت مراقبت منظم وتعمیردستگاههای کنترل آلودگی است.تمامی پرسنل عملیاتی بایددوره تعلیمات زیست محیطی مربوطه به پخش خوددرصنعت رابگذرانندوبابکاربردن معیارهای خاص یک واحدعملیاتی درصنعت فولادشرایط محیط زیستی متناسب وقابل قبول ایجادکنند.

مکانیابی جهت اسقرارصنایع آهن وفولاد:

کاهش اثرات زیست محیطی آهن وفولادبستگی زیادی به مکان آن دارد.محیط فیزیکی تنهایکی ازملاحظاتی است که بایددرنظرگرفته شود.پس لازم است که این عامل درطراحی اولیه وگام های مختلف وساخت عملیات ونیز مسائل زیست محیطی باتوجه به توسعه ،تسهیلات موردتوجه قرارگیرد.

فاکتورهای محیطی بایدبه عنوان تصمیمات مهم فرآیندموردتوجه واقع شوند.توجه دقیق به توسعه منطقی زیست محیطی که دربرگیرنده ارزیابی مکانی ازنظراثرات بالقوه زیست محیطی، کارخانجات تولیدآهن وفولاداست ونیز اندازه گیری هایی که درهرقدم وبرای هراثرناشی ازاستقراربرعوامل محیط زیستی لازم است،کمک خواهدکردکه ازاستفاده عاقلانه وصحیح ازمنابع اطمینان حاصل گردد.این دقت دردرجه اول به واحدکمک کرده تااستفاده کامل ازموادخام وانرژی به عمل آیدوثانیا اطمینان خواهددادکه منابعآب چه برای ایزولاسیون  صنایع  وچه درجریان ومصارف آتی تاسیسات هم درمجموعه داخلی وهم درمنطقه تامین شود.ثالثاکمک خواهدکردتاازمنابع اقتصادی بطورفعالی استفاده شده وعوامل غیرلازم مانندسرمایه گذاری زیادوهزینه گزاف برای خریدتجهیزات رفع آلودگی درآتیه حذف شده وتصمیمات عملیاتی مناسب ومعیارهایی که برحفاظت داخلی وخارجی نظرداردرااتخاذنماید.این نوع نوع ارتباط نزدیک نیاز به عملیات همزمان وتنگاتنگ باصنعت متخصصین داخلی وبین المللی وسیاست های قانونی وپیگیرروشن درقسمت دولتی درزمینه مکان یابی صنایع دارد.تشکیل چنین عملیات همزمانی، باتوجه به شرایط

تاریخی وساختارقانونی موجوددرهرکشورنسبت به دیگری متفاوت است.ممکن است دربعضی کشورها ،تشکیلات کاملی دراین زمینه موجودبوده ودرکشورهای دیگر،پیمانهای مقاطعه کاری بین موسسین وصنایع منعقدگردد.هرکشوربسته به شرایط خاص خودمکانیسم هایی موفق ترراترویج خواهدداد.

به هرحال ضروری است که درهرپروژه ، فضای سبزکه یک مجموعه ساختارمناسب است درخلال کارهادرنظرگرفته شود.برخی ازدولت هابادرنظرگرفتن قوانین کیفری درارتباط باتاثیرات بین المللی نقل وانتقالات آلودگیهای ناشی ازمسیرطولانی حمل موادآلوده ، اهمیت خاصی به این مواردمی دهند.

الف) محل معادن:

به عنوان یک سیاست عمومی، زمین درمحل معادن،بایدبه حالتی معادل ویامفیدترازقبل عملیات حفاری معادن،تجدیدشده وپرمی گردد.درواقع به نوعی سیاستهای لازم درموردطراحی محل معادن واستفاده درست ازسرمایه برای  احیای آن صورت پذیرد.این قابلیتهادررابطه با هزینه احیا بایدقبل ازشروع معدنکاری ،ارزیابی گردد.اطلاعاتی که برای این تصمیمات تاثیرمی گذاردبستگی به قابلیت های واحددارد.مثالهایی ازاین زمین های احیا شده درآلمان وانگلستان موجوداست.ازطرف دیگرمکان هایی نیز وجوددارندکه براساس طبیعت خاک آنها،سراشیب بودن ناحیه یاشرایط هوایی (مثل بارش باران) احیای زمین بسیارگران تمام شده ویاعملی نیست.همچنین کنترل نشتآب درمحل معادن باتوجه به شرایط محل آنهاممکن است گران تمام شده ومشکلات فنی زیادی باخودهمراه داشته  باشند.درجایی که سنگ معدن الزامابایددرمحل تغلیظ گردد،می بایست شرایطی جهت تصفیه کافی دراستخرباطله وجداسازی ناخالصیهای موجوددرفاضلاب ،پایش منظم آبهای سطحی وزیرزمینی قبل ازشروع عملیات  فراهم شودتاامکان تصفیه خودبه خوددرمنابع آبی درطول عملیات  معدنی ایجادشود.لازم است تاثیرات احتمالی درکیفیت آب حاصل ازعملیات معدنی برای مصارف مختلف ،ماننداستفاده برای کشاورزی یاآشامیدن (چنانچه ممکن است حاوی نیتریتها،آمونیاک ودیگرموادسمی باشند)ویااستفاده مجدددرروندتولیددرموردبررسی قرارگیرد.

ایجادساختارهای لازم متصل به عملیات معدنی همیشه اثرات مهمی رابه همراه دارندوبعضی فعالیتها وتاسیسات ازمحل معدن تامکانهای دیگرامتدادمی یابند.این تاسیسات شامل جاده ها ، راه آهن وهمینطورلنگرگاهها وتاسیسات بارگیری است.افزایش فعالیت هادرمعادن نیازبه اداره داخلی خوب Housing))وخدمات مرتبی داردکه بایدبرای تخفیف هرگونه اثرناشی ازعملیات معدنی مانندبادهمراه باگردوغبار، صداودورنمای بدمنظره به موقع واردعمل شود.

ب)مکان یابی تاسیسات تولیدآهن وفولاد:

کارخانجات آهن وفولادازبزرگترین صنایع کمپلکس به حساب می آیند.درنتیجه اثرات زیست محیطی آن منحصربه محل استقرارآن نمی باشند.به خصوص باوجودشبکه حمل ونقل مربوطه،ذخایرونیروهای موجودمجموعه خدمات وتاسیسات  وتجهیزات کهنه درکارخانجات یادشده ممکن است اشکالات زیست محیطی وسیعی به وجودآید.استفاده صحیح ازشکل زمین شناسی محلی می تواندتاثیرصداروی نواحی مسکونی راکاهش دهد.قراردادن توسعه صنعتی محسوس منطقه تحت وزش باد،اثرات ناشی ازافزایش غباردرهواراتاحدامکان کاهش می دهد.برقراری یک منطقه کمربندسبزدراطراف کارگاههاحالت مطمئن ومطبوعی ایجادنموده واثرات متقابل برخوردبین سایرفعالیت ها وعملیات معدنی رادرحدامکان خنثی می نماید.

ایجادفضای سبزشایدارزشمندترین راه برای کنترل آلودگیهای خاص است.ازطرف دیگربه دلیل بالابودن هزینه های سرمایه گذاری برای تجدیدزیرساخت های لازم این عمل ، تنهاراه درست وواقعی به عنوان قسمتی ازتوسعه کلی منطقه است.بااحداث کارخانه های جدیدووجودکارخانه های  قدیمی دریک منطقه ، بایدکنترلهای زیست محیطی باشدت عمل بیشتری انجام گیرد.شرایطی که بایدبه آن توجه شودشرایط حساس محلی است که کارخانه  درانجاتاسیس می شودوعوامل مربوط به آن عبارتندازآلودگی هوا، سروصدادرنقاط مسکونی، ارتعاش وغبارنرم نزدیک به عملیات صنعتی حساس ،فلورایدغلیظ یادیگرآلاینده هایی که که به کارحساس پرورش گل وگیاه ارتباط پیدا می کنند،که اگربیش حدتعیین  شده  قابل قبول ازنظرطبیعت باشندوپس ازتوسعه واحدهای صنعتی ایجادشوند،اعتراضات مردمی رابه دنبال خواهدداشت.

بایدمعیارهایی برای کاهش آلودگیهای ممکنه ،بارعایت شرایط ویژه واستانداردهایی که شدیدترازحدلازم مقبول درمحیط زیست است وحافظ طبیعت منطقه اطراف کارگاههاست ، اعمال شود.

به هرجهت اگرمحل انتخاب شده منطقه ای سرسبز است ودرداخل محدوده توسعه قرارمی گیرد، حفظ کیفیت آب وهواضروریست.استفاده ازآب بایدبه حداقل برسدوباطراحی سیستمهای آب برای شستشووخنک کنندگی ،کنترل بیشتری اعمال شود.برای توفیق درامرکنترل کیفی هوابایدقبل ازتصمیم گیری درباره قراردادن موادخام درمحوطه ،مطالعه درموردشرایط جوی وزمین شناسی منطقه وهمچنین محاسبه ارتفاع و وضعیت صحیح دودکشهاانجام گیرد.توده های بی حفاظ وسیستمهای مبرد و دمنده جهت تخلیه گازهابایدبه دقت جاسازی شوند، علی الخصوص وقتی که گازهای سمی وقابل انفجارتهویه می شوند.دمای عملیاتی ورطوبت لازم ودیگرعوامل آب وهوایی درانتخاب مکان واحدموثرند.

توان لازم برای کارخانجات تولیدآهن وفولاد، قابل ملاحظه  وبه میزان 350تا400کیلووات ساعت برتن فولادساخته شده  می باشد،درحالیکه واحدهای قدیمی 900تا1000کیلووات ساعت برتن فولادساخته شده به وسیله احیای مستقیم و700تا800کیلووات ساعت برتن ازقراضه بوده است.

وقتی که مکانی جهت  استقرارعملیاتی صنعتی آهن وفولادتعیین می شود،آرایش دقیق واحدهای مختلف دردرون آن نیزبایددرنظرگرفته شود.درعین حال بسیاری ازتصمیم گیریهای عمده راجع به زمین شناسی درارتباط بااثرات فیزیکی وسازماندهی درون فرآینداتخاذواثرات زیست محیطی ومنابع موجودمربوط به آن نیزمدنظرقرارگیرد.درنهایت تمامی تاسیسات وتسهیلات بایدباتوجه به اثرات محیطی انهادرنظرآورده شود.این ملاحظات دربردارنده کلیه تجهیزات تولیدنیرو، تجهیزات ارتباطی ،تجدیدبنا، و....نیزهست.تولیدنیروی الکتریکی توسط بخاردرمحل باتوجه به نوع سوخت مصرفی(کک،نفت،گاز)دراین عملیات می تواندآلودگی ایجادنماید.بعضی مکانهاامتیازنزدیکی به نیروی هیدرولیکی رادارابوده، درضمن تجدیدبنای عمومی مناسب وبازسازی تجهیزات نیزمهم هستند.

اثرات محیطی عملیات تولیدآهن وفولاد:

بایداین مساله رادرنظرداشت که اثرات زیست محیطی زمانی آشکارمی شودکه کارخانه واردعملیات شده وهیچ تکنولوژی ضروری برای پاکسازی وتصفیه درطرح اصلی به دلیل گران قیمت بودن درنظرگرفته نشده است.مساله کلیدی دیگرطرح مدیریت آب درواحدکه اگردرنظرگرفته شوئمسایل مربوط به آلودگی رابه سادگی وبطورکلی تحت کنترل درمی آورد.

کارخانجات کوچک تولیدفولاد:

روندساخت فولادبه شکل سنتی درجهت سودآوری هرچه بیشترروبه توسعه است.(ظرفیت 10تا20میلیون تن درسال.)

این واحدهاعموماتوسط بنادری درآبهای عمیق برای ذخیره سنگ معدن درکشتیهای باری بزرگ تر،کاهش هزینه های حمل ونقل ودسترسی کافی به منابع سنگ معدن به یکدیگرمرتبط می شوند.حتی باوجودپیش بینی رشدفزاینده نیازبه فولاددردرازمدت ،هرساله احتیاج کمتری به احداثچنین کارخانه های بزرگی احساس می شود،بنابراین سرمایه اولیه  موردنیازبرای چنین واحدهای عظیمی قابل ملاحظه خواهدبودوهرکشوری قادربه این گونه سرمایه گذاری نیست.درطول دهه گذشته افزایش تولیدفولاددرواحدهاوکارخانجات کوچک وجودداشته است که درآنهاازکوره های قوس الکتریکی استفاده شده فرآورده های فولادی ساده تولیدکرده اند.موادخام عمدتا به صورت قراضه ووسایل آهنی رهاشده هستندکه ذخیره  ودستیابی به آنهابرای ساخت فولادمحدوداست.

درخط سیر احیای مستقیم  ، گلوله های احیاشده تولیدمی شودکه اکنون این روش راهی گشوده است تاقابلیت وتوانایی زیادی برای گسترش واحدهای کوچک تولیدفولادپیداشود، خصوصابرای کشورهایی که نه ازعهده سرمایه گذاری درواحدهای بزرگ فولادبرمی آیندونهبازاری برای چنین تولیداتی به میزان بالا درخارج ازکشورخودپیدا می کنند.

درکناراثرات اقتصادی وجانبی کارخانجات کوچک تولیدفولاد،امتیازات  زیست محیطی زیادی نیز وجوددارد.دراولین مرحله ،این کارخانجات ماهیتاْکوچک هستندوقابلیت حمل مقدارمحدودی ازموادراکه قابل کنترل است دارامی باشند.ازآنجاکه این واحدها بطورکلی ازقراضه وگلوله های احیاشده بادرجه خلوص بالا استفاده می کنندمقدارموادروانسازلازم برای پایش ونیزمقدارلجن تولیدشده کم خواهدبود.بنابراین دردرازمدت مساله عمده ای ازدفن لجن های تولیدشده کم خواهدبود.بنابراین دردرازمدت مساله عمده ای ازدفن لجن هاایجادنمیشود.مسائل زیست محیطی داخلی وخارجی کارخانجات کک سازی وعملیات کوره قالب گیری حذف میشوند.امابه هرحال غبارمربوط به داخل مراحل ساخت فولاد، بطورمثال گردوغبار وکف مربوط به سنگ هایی کهحاوی فلزات غیرآهنی ودیگرموادموجوددرقراضه می باشندایجادخواهدشدکه لازم است درحدامکان اقداماتی درجهت کاهش انتشارغبار  دراین واحدها انجام می گیرد.امادرنهایت مشکل صدای ناشی ازکوره قوس الکتریکی همچنان باقی است.درجاهایی که ازگلوله های احیاشده استفاده می شود(بطورمثال وقتی که سنگ معدن تغلیظ شده یااستحصال می گردد)کاهش مسایل آلوده کننده درکارخانه فولادباافزایش دفن موادزائددراطراف معدن مبادله می شود.

آلودگی آب:

همانطوری که دربخش قبل ذکرگردیدخطرآلودگی آب حاصل ازصنایع آهن وفولادتاحدزیادی بستگی به طرح انتخاب شده مدیریت آب دارد.آلودگی آب به اشکال زیردریک کارخانه فولادسازی می تواندایجادشود:

الف)آلودگی حرارتی

ب)آلودگی موادمعلق

ج)آلودگی موادسمی(فنل هاوسیانیدها)

د)آلودگی اسیدی .

که درموردهریک ازاینهابه تفصیل درماههای اخیرصحبت کرده ام.

نتیجه گیری:

برای ایجادبسترصنعتی درکشورورشدصنایع مادربایدنگرش دقیق ودرستی براثرات زیست محیطی چنین واحدهایی داشت تاازبروزآلودگیهای خاص صنایع،جلوگیری به عمل آمده ویاحداقل دربروزمشکلات این چنینی تخفیف ایجادنمود.اعمال سیاست های زیست محیطی دردرون واحدهاواستانداردهای خاص این صنایع ازجمله راه حل های مناسب می باشد.

منابع:

فرزانه موشیدی/کارشناس دفتربررسی آلودگی آب وخاک

حسینیان .دکترمرتضی،آب وسلامتی انسان.

ماهنامه فولاد،رویدادها،خرداد74،ص64

Environmental Aspects Of Iron& Steel IndustriesTUNEP Publication;1995

Aquatic Pollution An Introductory Text Secound Edition;1993.

فاطمه متین فر-چشمهای همیشه بیدارزمین.

 

/ 0 نظر / 107 بازدید